Những hệ lụy tiêu cực và hậu quả nghiêm trọng từ việc thực thi Nghị định 178/2024/NĐ-CP đang phơi bày một cuộc khủng hoảng quản trị chưa từng có trong cái gọi là chủ trương tinh gọn và sắp xếp lại bộ máy.
Theo giới chuyên gia, một quyết sách lớn không chỉ cần những người quyết liệt thực hiện, mà còn bắt buộc phải có một cơ chế độc lập đủ mạnh để đánh giá lại chính quyết sách ấy.
Việc Bộ Nội vụ mới đây phải yêu cầu các bộ, ngành và địa phương tiến hành rà soát tổng thể toàn bộ các trường hợp đã giải quyết chế độ 178 trên cả nước là một hành động sửa sai bắt buộc phải có.
Tuy nhiên, quyết định này cũng đồng thời đặt ra một câu hỏi vô cùng cay đắng về trách nhiệm cá nhân người đứng đầu cũng như lỗ hổng kiểm soát của thể chế.
Công luận đặt câu hỏi, trong việc “vỡ trận” của Nghị định 178, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà là nạn nhân hay là người phải chịu trách nhiệm trước Đảng và Nhà nước?
Nghị định 178 ra đời trong bối cảnh cuộc sắp xếp tổ chức bộ máy với quy mô chưa từng thấy. Về mặt chủ trương, việc cắt giảm sự cồng kềnh của bộ máy hành chính là vô cùng cần thiết.
Ngay từ khâu soạn thảo ban đầu, các chuyên gia đã liên tục đưa ra những lời cảnh báo gắt gao về việc tiêu tốn nguồn ngân sách khổng lồ của nhà nước.
Đặc biệt, về nguy cơ lựa chọn sai đối tượng xin nghỉ, và hiện tượng “chảy máu chất xám” khi những cán bộ có năng lực, giàu kinh nghiệm 20 đến 30 năm đã lợi dụng kẽ hở để đánh bài chuồn.
Thực tế triển khai sau đó đã chứng minh cho thấy, việc mất đi những chuyên gia giỏi đồng nghĩa với việc mất đi toàn bộ năng lực xử lý của bộ máy.
Những quyết định sai này có thể tạo ra những khoản chi phí thiệt hại khổng lồ, lớn hơn gấp nhiều lần so với khoản tiền ngân sách đã bỏ ra để giữ chân họ ở lại làm việc.
Xét ở góc độ tham mưu chính sách, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà giữ vai trò đứng đầu cơ quan đầu não trong việc thiết kế và tổ chức triển khai Nghị định 178 này.
Tuy nhiên, trước những cảnh báo câu trả lời nhận lại từ bà Trà luôn ngắn gọn rằng “việc sáp nhập hay tinh giản đã được cấp trên quyết định”.
Trong một không gian quản trị bị lấn át bởi các tuyên bố mang tính mệnh lệnh như kiểu “chỉ bàn làm không bàn lùi” của Tổng Bí thư Tô Lâm, không gian cho tham mưu hay tư vấn chuyên môn gần như đã bị bít kín. Và không ai còn dám đưa ra ý kiến trái chiều hay phản đối các chỉ đạo thần tốc của người đứng đầu.
Khi một phương án chính trị đã được quyết định, người đứng đầu cơ quan tham mưu như bà Trà lập tức rơi vào thế của một kẻ chỉ biết tuân thủ mệnh lệnh thay vì lên tiếng bảo vệ các nguyên tắc quản trị.
Trong khi, Tổng Bí thư Tô Lâm vừa đóng vai trò người thiết kế trò chơi, vừa tổ chức cuộc chơi, rồi lại tự đứng ra đánh giá kết quả của cuộc chơi đó. Về mặt quản trị, đây rõ ràng là tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”.
Việc bà Trà chấp nhận và để cho sự “văng mạng” của người đứng đầu lấn át tất cả, đã khiến bà trở thành một “đồng phạm” trong việc làm thất thoát hàng ngàn tỷ đồng của nhà nước.
Theo lý thuyết kiểm soát và điều chỉnh quyền lực, không một con người hay một tổ chức nào có thể hoàn toàn vô tư và khách quan khi tự đánh giá sai lầm của chính mình.
Ở các quốc gia phát triển, luôn tồn tại các cơ quan đánh giá chính sách độc lập ở cấp trung ương để “hãm phanh” kịp thời trước khi hệ thống chính trị lao nhanh xuống vực thẳm.
Tóm lại, bà Phạm Thị Thanh Trà là sản phẩm của một thể chế quản trị đang thiếu vắng sự phản biện, nơi những tiếng nói cảnh báo bị bỏ lại phía sau bởi áp lực “vừa chạy, vừa xếp hàng”.
Một Nhà nước mạnh không phải là Nhà nước không phạm sai lầm, mà là Nhà nước biết chủ động thiết kế một cơ chế kiểm soát độc lập để lắng nghe, và có đủ dũng khí dừng lại trước khi đã lỡ.
Trà My – Thoibao.de
