Đề xuất xóa bỏ quy định về Cơ quan Điều tra của Viện kiểm sát Nhân dân Tối cao trong dự thảo Luật Tổ chức Cơ quan Điều tra Hình sự (Sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì soạn thảo, lại một lần nữa châm ngòi cho những tranh cãi trong hệ thống tư pháp Việt Nam.
Mặc dù trước đây chưa lâu dự luật này đã từng bị Ủy ban Thường vụ Quốc hội bác bỏ, và phải rút khỏi chương trình nghị sự tại kỳ họp thứ 9 Quốc Hội Khóa 14, nhưng Bộ Công an – cơ quan soạn thảo vẫn tiếp tục bảo lưu quan điểm của mình.
Động thái này diễn ra bất chấp sự phản ứng mạnh mẽ từ giới chuyên gia pháp lý, và thực tế khách quan từ những vụ án chấn động gần đây.
Điều này đặt ra một câu hỏi: Vì sao Bộ Công an lại kiên quyết loại bỏ một thiết chế vốn được ví như “thanh bảo kiếm” để giám sát các hoạt động của giới tư pháp, đó là: Công An, Tòa Án và Việt Kiểm sát các cấp vốn đã có từ lâu?
Theo Bộ Công an đã đưa ra 2 lập luận để bảo vệ cho đề xuất của mình:
Thứ nhất, họ viện dẫn Hiến pháp quy định Viện Kiểm sát chỉ có hai chức năng là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Do đó việc giao thêm chức năng trực tiếp điều tra là chưa phù hợp.
Thứ hai, Bộ Công an cho rằng một cơ quan vừa điều tra vừa kiểm sát sẽ không bảo đảm tính khách quan, đồng thời họ còn yêu cầu chuyển giao thẩm quyền điều tra các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp sang cho Cơ quan An ninh điều tra thuộc Bộ Công an.
Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, lập luận này đã bỏ qua thực tế khi Cơ quan Điều tra của Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao vốn đã được tinh gọn triệt để chỉ còn một cấp duy nhất ở trung ương.
Việc xóa bỏ hoàn toàn một cơ quan điều tra độc lập nằm ngoài hệ thống Công an sẽ vô tình tạo ra một khoảng trống quyền lực hết sức nguy hiểm. Khi đó, không có bất kỳ cơ quan tư pháp nào có thể giám sát các hoạt động điều tra của Bộ Công An.
Theo đó, bản chất hoạt động điều tra của Viện Kiểm sát không phải là sự chồng chéo chức năng, mà là tính đặc thù của quyền công tố nhằm xử lý các hành vi thoái hóa, biến chất của tất cả cán bộ trong lĩnh vực tư pháp.
Rõ ràng, đây là một cơ chế tự làm sạch, và bảo đảm tính minh bạch cho cả hệ thống tư pháp nói chung và ngành Công An nói riêng mà không có sự thiên vị trong vấn đề điều tra, giám sát sự minh bạch.
Việc cho rằng “Công an có thể tự điều tra chính Công an” chính là vụ án nữ sinh 14 tuổi bị xe tải đâm chết tại huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long là một minh chứng không thể bác bỏ.
Sau khi cơ quan công an địa phương ra quyết định không khởi tố và bác đơn khiếu nại của gia đình nạn nhân, nhưng hành vi cố ý bỏ lọt tội phạm của các cán bộ công an chỉ có thể được làm sáng tỏ bởi Cơ quan Điều tra của Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao.
Thực tế này cho thấy, việc giao lại toàn bộ quyền lực giám sát vào tay một cơ quan nằm trong cùng một hệ thống quản lý của Bộ Công an sẽ khiến sự quyết liệt, và khách quan trở nên vô cùng mong manh.
Xét trên bình diện quốc tế, mô hình công tố viên hoặc kiểm sát viên nắm giữ quyền điều tra đặc biệt đối với tội phạm tư pháp là một thông lệ phổ biến tại các quốc gia có nền tư pháp phát triển trên thế giới.
Việc duy trì sự tồn tại của Cơ quan Điều tra thuộc Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao trong các văn bản quy phạm pháp luật mới nhất, đã cho thấy tính kế thừa và ổn định của thiết chế này.
Tinh gọn bộ máy là một chủ trương hoàn toàn đúng đắn, nhưng tinh gọn phải đi đôi với việc tăng cường kiểm soát quyền lực, thay vì tập trung hóa quyền lực điều tra vào tay Bộ Công An – là một đầu mối duy nhất sẽ triệt tiêu đi cơ chế giám sát độc lập tối cao.
Trà My – Thoibao.de
